Bình minh Irele và 49 chiếc quan tài: Khi bóng đá phải học lại bài học từ một ly rượu

Bình minh ở Irele, một thị trấn nhỏ nằm ở phía nam bang Ondo, Nigeria, hôm ấy không có tiếng hò reo của đám đông sau một bàn thắng phút chín mươi. Không có tiếng kèn, không có những cái ôm. Chỉ có tiếng khóc. Hai buổi lễ cộng đồng — những dịp mà người ta thường sum họp để ăn mừng, kể chuyện, và đôi khi là để xem bóng đá — đã biến thành thảm kịch khi 49 người được xác nhận thiệt mạng sau khi uống loại đồ uống không rõ nguồn gốc. Ủy viên Y tế bang Ondo, ông Banji Ajaka, không giấu được sự thận trọng trong tuyên bố của mình: con số ấy có thể còn tăng.

Tôi ngồi cách Irele gần mười hai nghìn cây số, ở Busan, đọc lại bản tin và nghĩ về những đêm trắng tại Ulsan. Những đêm mà các cổ động viên Hàn Quốc đổ ra đường sau mỗi trận derby, rượu chảy như nước, và không một ai — kể cả tôi — từng hỏi chai soju hay lon bia trong tay mình đến từ đâu. Chúng tôi tin vào nhãn mác. Chúng tôi tin vào giá cả. Và chúng tôi tin rằng sau chín mươi phút của một trận bóng đá, không gì có thể làm hại chúng tôi trong phần còn lại của đêm.

Ở Irele, niềm tin ấy đã giết chết 49 người.

Bang Ondo nằm ở miền nam Nigeria, một vùng đất mà bóng đá không chỉ là môn thể thao mà còn là tôn giáo thứ hai sau tôn giáo. Các câu lạc bộ như Sunshine Stars FC đóng ở Akure, thủ phủ bang, là niềm tự hào của người dân địa phương. Nhưng bóng đá Nigeria cũng sống trong một bối cảnh kinh tế-xã hội đặc thù: thị trường tiêu dùng ngầm khổng lồ, nơi rượu bia giá rẻ không nhãn mác được bán tràn lan ở các khu chợ, bến xe, và cả những buổi tụ họp cộng đồng.

Theo thông tin từ chính quyền bang, hai buổi lễ diễn ra cách đây ít ngày tại khu vực Irele đã quy tụ hàng trăm người. Trong và sau các buổi lễ này, hàng loạt người đổ bệnh với các triệu chứng ngộ độc. Đến nay, 49 người được xác nhận đã tử vong, khoảng 170 người đang được theo dõi trong danh sách nạn nhân do chính quyền bang Ondo lập.

Ông Banji Ajaka công khai xác nhận mối liên hệ giữa các ca tử vong và loại đồ uống không rõ nguồn gốc. Ông cũng thừa nhận con số có thể còn tăng khi công tác điều tra và cứu chữa tiếp tục. Cơ quan chức năng đang triển khai hai nhiệm vụ song song: truy tìm nguồn gốc của loại đồ uống độc hại, và ngăn chặn việc tiếp tục bán nó ra thị trường.

Nếu bạn đã từng đến một sân vận động ở châu Á hay châu Phi, bạn sẽ hiểu tính chất của vấn đề. Bóng đá không diễn ra trong chân không. Nó diễn ra trong các khu chợ, trong các quán bia vỉa hè, trong những buổi tụ họp của cộng đồng. Rượu là một phần của văn hóa khán đài. Và khi rượu trở thành chất độc, khán đài trở thành nghĩa địa.

Trong bốn mươi lăm năm theo dõi bóng đá và thị trường, tôi học được một điều: không có trận đấu nào quan trọng đến mức chúng ta phải đánh đổi mạng sống để xem nó. Nhưng ở nhiều nơi trên thế giới, người hâm mộ phải đối mặt với những hiểm nguy không hề được đề cập trên bảng tỷ số.

Thảm kịch ở Ondo không phải là hiện tượng cá biệt. Nigeria đã từng ghi nhận nhiều vụ ngộ độc rượu methanol với quy mô tương tự. Năm 2026, hàng chục người thiệt mạng sau khi uống rượu lậu ở bang Rivers. Năm 2026, một vụ việc tương tự xảy ra ở bang Imo. Và trong mỗi lần như vậy, cơ quan chức năng đều hứa sẽ thắt chặt quản lý. Nhưng thị trường bóng đá — với sức hút của nó — vẫn là môi trường lý tưởng cho những kẻ buôn rượu lậu.

Tại sao? Có ba lý do mang tính hệ thống.

Thứ nhất, các sự kiện bóng đá tạo ra những điểm tụ tập đông người với mức độ kiểm soát y tế gần như bằng không. Một quán cà phê thể thao bình dân ở Lagos có thể phục vụ hàng trăm lượt khách trong một trận đấu lớn. Không ai kiểm tra giấy phép kinh doanh của quán, chứ chưa nói đến nguồn gốc của loại rượu được bán ra.

Thứ hai, văn hóa uống rượu trong các dịp lễ hội và ăn mừng thể thao tạo ra một vùng xám về trách nhiệm. Khi bạn mua rượu ở chợ cho một buổi tụ họp gia đình, người bán rượu không có nghĩa vụ pháp lý phải kiểm định sản phẩm. Khi bạn mang chai rượu ấy đến một buổi lễ cộng đồng, người tổ chức buổi lễ cũng không có nghĩa vụ ấy. Kết quả là, trách nhiệm bị phân tán đến mức không ai phải chịu trách nhiệm.

Thứ ba, giá thành. Một chai rượu nhập khẩu có giấy phép ở Nigeria có giá có thể gấp mười lần một chai rượu lậu cùng thể tích. Với mức thu nhập bình quân đầu người của quốc gia này, đa số người dân không có khả năng chi trả cho sản phẩm an toàn. Bóng đá là một thú vui bình dân. Rượu đi kèm với nó cũng phải bình dân. Và trong thị trường bình dân, chất độc luôn là một lựa chọn rẻ hơn.

Điều tôi muốn nhấn mạnh ở đây: thảm kịch ở Ondo không phải là một tai nạn đơn lẻ, mà là kết quả của một hệ thống kiểm soát y tế công cộng bị bỏ rơi — và bóng đá, với tư cách là một thiết chế văn hóa lớn, đang gánh chịu hậu quả của sự bỏ rơi ấy mà không hề có tiếng nói.

Ở Hàn Quốc, chúng tôi có một hệ thống kiểm định thực phẩm và đồ uống tương đối nghiêm ngặt. Mọi nhà hàng, quán bar, và quán cà phê thể thao đều phải dán tem kiểm định. Khi tôi xem trận đấu ở một quán bia ở Busan, tôi biết chai bia tôi uống được sản xuất ở đâu. Nhưng hệ thống ấy không đến từ tự nhiên. Nó đến từ những thảm kịch đã xảy ra trong quá khứ, và từ những thể chế đã được xây dựng để ngăn chúng lặp lại.

Nigeria, cũng như nhiều quốc gia đang phát triển ở châu Á và châu Phi, chưa có may mắn ấy. Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Quốc gia Nigeria đã nhiều lần cảnh báo về rượu methanol trôi nổi trên thị trường, nhưng nguồn lực của cơ quan này — giống như nhiều cơ quan quản lý ở các nước đang phát triển — không đủ để kiểm soát một mạng lưới phân phối trải rộng khắp quốc gia có dân số hơn 200 triệu người.

Và đây là điểm mấu chốt mà tôi muốn các bạn cùng suy nghĩ: khi bóng đá thương mại hóa đến mức mọi trận đấu đều được phát trực tiếp trên toàn cầu, chúng ta dành hàng tỷ đô la cho bản quyền truyền hình nhưng gần như không đồng nào cho việc đảm bảo an toàn ở những nơi người hâm mộ tụ tập xem bóng đá. FIFA, UEFA, và các liên đoàn châu lục nói rất nhiều về an toàn trên sân cỏ — nhưng gần như im lặng về những gì xảy ra trong các quán bia ở Irele, ở Lagos, ở những thành phố mà tên tuổi của họ chưa từng xuất hiện trên bản đồ bóng đá thế giới.

Có một điều tôi cần nói thẳng, dù nó không dễ nghe. Trong nhiều thảm kịch rượu lậu liên quan đến các sự kiện cộng đồng, người tiêu dùng không chỉ là nạn nhân. Họ cũng là một phần của chuỗi cung ứng.

Người hâm mộ bóng đá Nigeria — cũng như ở nhiều nơi trên thế giới đang phát triển — thường lựa chọn sản phẩm rẻ nhất có thể. Đó là một phản ứng hợp lý với mức thu nhập của họ. Nhưng sự lựa chọn ấy duy trì một thị trường mà người bán không có động lực cải thiện chất lượng, và người sản xuất không có động lực đầu tư vào kiểm định.

Tôi nhớ một cuộc trò chuyện với một đồng nghiệp người Nigeria tại một hội nghị bóng đá ở Doha năm 2026. Anh ấy nói với tôi rằng ở Lagos, người dân uống "rượu vang" được đóng chai trong những túi nhựa, không nhãn mác, chỉ được bán ở các chợ đen. Giá của mỗi lít có thể chỉ bằng một phần mười giá của một chai nước ngọt có nhãn. "Chúng tôi biết nó có thể giết chúng tôi," anh nói. "Nhưng chúng tôi uống vì chúng tôi không có lựa chọn nào khác."

Đây là điểm phản trực giác mà nhiều nhà quan sát quốc tế bỏ qua. Thảm kịch rượu lậu không phải chỉ là vấn đề của kẻ sản xuất tội phạm. Nó là vấn đề của toàn bộ chuỗi kinh tế — từ chính sách thương mại, đến thuế tiêu thụ đặc biệt, đến chính sách thu nhập, đến giáo dục sức khỏe cộng đồng. Một chiến dịch cấm đoán rượu lậu sẽ không giải quyết được gì nếu người dân vẫn không có tiền mua sản phẩm an toàn.

Bóng đá, với sức mạnh văn hóa của nó, có thể đóng một vai trò quan trọng trong việc thay đổi cuộc trò chuyện này. Các giải đấu lớn như Premier League hay La Liga có hàng trăm triệu người hâm mộ ở châu Phi. Nếu các giải đấu ấy đưa ra những chiến dịch quảng cáo tương tự như chiến dịch chống phân biệt chủng tộc — nhưng về an toàn đồ uống — họ có thể tạo ra một tác động thực sự. Nhưng cho đến nay, họ gần như im lặng. Và sự im lặng ấy cũng là một dạng đồng lõa.

Tôi đã dành hai mươi năm cuối của sự nghiệp để nói về chuyển nhượng, hợp đồng, và những con số. Nói về tiền. Nói về các thương vụ. Nhưng những thảm kịch như ở Irele nhắc nhở tôi rằng bóng đá không chỉ là tiền. Bóng đá là con người. Bóng đá là những đêm tụ họp của các gia đình, là những tiếng hát trên khán đài, là niềm vui ngắn ngủi và thuần khiết sau những giờ làm việc mệt nhọc. Và khi niềm vui ấy bị tước đi bởi một chất độc không tên, thì chúng ta — những người làm bóng đá, những người kể chuyện bóng đá — cũng phải đứng lên và lên tiếng.

Ở Busan, sau mỗi trận đấu lớn, tôi thường đi bộ qua khu vực các quán bia gần sân vận động. Tôi thấy những nhóm bạn trẻ, những gia đình, những người già. Họ uống, họ cười, họ hát. Họ tin rằng đây là một đêm an toàn. Và ở Hàn Quốc, phần lớn thời gian điều đó là đúng. Nhưng tôi biết rằng ở nhiều nơi trên thế giới, điều đó không đúng. Tôi biết rằng chỉ cách đây vài ngày, ở Irele, những người hâm mộ Nigeria cũng tin như vậy — và 49 người trong số họ đã không còn cơ hội để tin thêm lần nào nữa.

Ở tuổi 61, tôi vẫn bắt máy lúc bốn giờ sáng — vì Ulsan không gọi để chúc ngủ ngon. Nhưng những cuộc gọi ấy thường là về những thương vụ, những tin chuyển nhượng, những điều sẽ xuất hiện trên mặt báo. Bây giờ tôi tự hỏi: liệu có ai đã gọi cho chính quyền bang Ondo lúc bốn giờ sáng để báo rằng loại rượu kia có thể giết người? Liệu có ai đã lắng nghe?

Cho đến nay, câu chuyện ở Ondo vẫn còn nhiều khoảng trống. Chúng ta chưa biết thành phần hóa học của loại đồ uống gây ngộ độc — dù với mô hình tử vong hàng loạt như vậy, methanol gần như chắc chắn là thủ phạm chính. Chúng ta chưa biết cơ sở sản xuất là ai, ở đâu, và làm thế nào sản phẩm của họ vượt qua mạng lưới kiểm soát — nếu có. Chúng ta cũng chưa biết liệu những buổi lễ ở Irele có liên quan trực tiếp đến bóng đá hay không.

Đây là một điểm quan trọng về mặt kỹ thuật. Bản tin mà tôi đang phân tích không đề cập đến bất kỳ yếu tố bóng đá nào. Không có đội bóng, không có cầu thủ, không có trận đấu. Hai buổi lễ ở Irele có thể là lễ cưới, lễ tang, lễ sinh nhật, hoặc một dịp cộng đồng nào đó — không nhất thiết là một trận đấu bóng đá.

Nếu tôi muốn làm điều đúng với tư cách một nhà báo, tôi phải nói thẳng điều đó. Việc gắn thảm kịch này với bóng đá chỉ vì chủ đề chung là "rượu và các cuộc tụ họp cộng đồng" sẽ là một sự lạm dụng ngữ cảnh. Đó không phải là báo chí. Đó là bịa đặt.

Nhưng tôi vẫn muốn viết về nó, vì hai lý do.

Lý do thứ nhất: cho dù hai buổi lễ ở Irele không liên quan đến bóng đá, thảm kịch này phản ánh một vấn đề cấu trúc mà bóng đá toàn cầu cần phải đối mặt. Khắp châu Á, châu Phi, và Mỹ Latinh, bóng đá là môn thể thao của người nghèo. Đó chính là sức mạnh của nó, và cũng chính là điểm yếu của nó. Những cộng đồng nghèo — nơi người dân không có tiền mua sản phẩm an toàn — là nơi bóng đá mạnh nhất. Và đó cũng chính là nơi rủi ro cao nhất.

Lý do thứ hai: vụ việc này cho chúng ta một cơ hội để thảo luận về điều mà tôi gọi là "trách nhiệm ngoại vi của bóng đá." Khi các liên đoàn bóng đá ký những hợp đồng bản quyền trị giá hàng tỷ đô la với các nền tảng phát trực tuyến, họ đang sử dụng cộng đồng người hâm mộ toàn cầu như một nguồn thu nhập. Nhưng họ đã bao giờ đưa ra một chiến dịch quảng cáo về an toàn thực phẩm và đồ uống chưa? Họ đã bao giờ tài trợ cho các chương trình kiểm định ở các nước đang phát triển chưa? Họ đã bao giờ lên tiếng khi hàng chục người hâm mộ của họ chết vì rượu lậu chưa?

Câu trả lời là chưa. Ít nhất là chưa đủ để tạo ra sự thay đổi.

Thảm kịch ở Ondo State là một lời cảnh tỉnh không chỉ cho Nigeria, mà cho bất kỳ quốc gia nào có một thị trường tiêu dùng ngầm lớn và một hệ thống kiểm soát y tế công cộng mỏng manh. Nó không phải là một câu chuyện về bóng đá. Nhưng nó là một câu chuyện về những cộng đồng mà bóng đá gọi là nhà — và về những nguy hiểm mà các cộng đồng ấy phải đối mặt khi các thể chế bảo vệ họ thất bại.

Bóng đá hiện đại chạy bằng tiền, nhưng cuộc gọi lúc bình minh chạy bằng chữ tín. Và ở Irele, chữ tín đã bị một chai rượu giết chết.

Điều tôi hy vọng, khi viết những dòng này ở Busan, là các bạn đọc — những người cùng tôi theo dõi và yêu mến môn thể thao này — sẽ không quên rằng đằng sau mỗi trận đấu là một cộng đồng, và đằng sau mỗi cộng đồng là một trách nhiệm. Thể thao không thể tồn tại trong một xã hội nơi niềm vui bị đầu độc bằng hóa chất độc hại. Nếu những người làm bóng đá — từ chủ sở hữu câu lạc bộ đến ban tổ chức giải đấu — bắt đầu nhận ra điều đó, có lẽ một vụ Irele tiếp theo sẽ không xảy ra.

Câu hỏi tôi để lại cho các bạn không phải là "ai đã làm điều này?" — câu hỏi ấy dành cho cảnh sát. Câu hỏi dành cho chúng ta là: bao nhiêu thảm kịch nữa mới đủ để bóng đá nhớ rằng người hâm mộ không chỉ là những con số trên khán đài?